Velika prekretnica u historiji Lukavca i Bosne i Hercegovine sigurno jeste period 1949-1952. godina, vrijeme od osnivanja i početka gradnje Koksare do potpaljivanja njene prve peći i izlaska prvih količina koksa. Osim Fabrike sode, po kojoj je do tada bio poznat, Lukavac dobiva još jedno veliko industrijsko zdanje, nova radna mjesta, novo društveno aktivno preduzeće. Kako je do toga došlo biće govora u nastavku.
Rješenjem Vlade FNR Jugoslavije broj IV-3216/49. od 27. aprila 1949. godine formalno-pravno je odobrena izgradnja prve jugoslavenske koksare pod nazivom „Koksara Lukavac“ u Lukavcu. Početni pripremni radovi na koksari počeli su još 6. aprila 1949. godine, kada je stručna komisija odredila užu lokaciju za izgradnju koksare i prostor za podizanje naselja za radnike. Kamen temeljac za izgradnju prve koksne peći položio je Ivica Jolunić, direktor Koksare u izgradnji 29. septembra 1949. godine.
Odluka o izgradnji Koksare donesena je u okviru realizacije projekta planske privredne izgradnje nazvanog Petogodišnji plan, zbog održivosti razvoja teške industrije i crne metalurgije u okvirima istog, a u uslovima nakon Rezolucije Informbiroa iz 1948. godine, razilaženja sa SSSR-om i raskida saradnje s drugim do tada prijateljskim istočno-evropskim zemljama. Upravo je na te zemlje Jugoslavija bila najviše orjentisana, kako u političkom, tako i na ekonomskom planu. Dakle, u novim nametnutim uslovima je trebalo naći alternativu uvozu i osigurati što veću ekonomsku nezavisnost i održivost.
Lukavac, kao već poznato industrijsko mjesto, bio je višestruko pogodna lokacija za izgradnju nove fabrike, što zbog blizine rudnog bogatstva, saobraćajne željezničke povezanosti, to zbog povoljnog geopolitičkog i vojnostrateškog položaja.
Radovi početi aprila 1949. godine odvijali su se u nekoliko faza. Prva faza se ogledala u pripremnim radovima, ispitivanju tla, izgradnji prilaznih puteva, fabričkih kolosjeka, objekata za smještaj radnika i njihove društvene potrebe. Izvođenje prvih radova povjereno je građevinskom preduzeću „Majevica“ iz Tuzle, koje ipak s izvedbenom dinamikom radova nije opravdalo dobiveno povjerenje. Uzimajući u obzir važnost samog projekta, aprila 1950. osnovano je posebno građevinsko preduzeće sa zadatkom da u predviđenom roku izgradi koksaru. Novo, lukavačko preduzeće dobilo je naziv „Tehnika“ i bilo je nosioc izgradnje Koksare u Lukavcu. Osim navedenog preduzeća, u stručne radove na izgradnji Koksare uključene su i firme iz Njemačke i Belgije.
U ljeto 1952. godine izgradnja koksare bila je u poodmakloj fazi. Od preko stotinu objekata, koliko je projektom predviđeno da se izgradi, radovi na njih šezdeset su bili ili završeni ili u završnoj fazi. Augusta 1952. godine već je bio dopremljen ugalj za potpaljivanje koksnih peći. Za zagrijavanje koksnih peći pripremljen je ugalj iz Banovića, a kao sirovina za prvu fazu rada Koksare dopremljeno je deset hiljada tona kamenog uglja iz SAD-a.
Konačno, u ponedjeljak 15. septembra, nešto prije 17 sati iz tvorničkog kruga Koksare oglašena je sirena koja je označila početak potpaljivanja prvih koksnih peći. Bio je ovo veliki događaj kako za Lukavac, tako i za cijelu državu. Već od podne, tog 15. septembra mase građana, noseći parole podrške državi i partiji, pristizale su pred fabriku. Oko 16 časova na gradilište je stigao i predsjednik Vlade NR Bosne i Hercegovine Đuro Pucar Stari predvodeći brojnu delagaciju vlade: ministra Avdu Humu, Uglješu Danilovića, Todora Vujasinovića, sekretara Oblasnog komiteta Partije za Tuzlansku oblast Pašagu Mandžića i mnoge druge zvanice. Predsjednik Vlade Đuro Pucar oko 17 sati, uz oduševljenje na hiljade prisutnih, potpalio je prve peći, čime je i zvanično bio označen početak rada nove fabrike u Lukavcu.
Tom prilikom je između ostalog izjavio i slijedeće:
„Vatra koju ćemo danas potpaliti u pećima naše prve Koksare ne treba da se ugasi decenijama. To svakako najviše zavisi od ljudi koji će u njoj raditi. U ove objekte uložili smo velika novčana sredstva, pa je i to jedan od razloga da bdijemo nad njom. Radom graditelja koji su priveli kraju za nepune tri godine, mi smo gotovo zadovoljni. Ali, ovom prilikom stavljamo na srce inžinjerima, tehničarima i radnicima koji će dalje na njoj raditi i rukovoditi proizvodnjom da pokažu istu spremnost i požrtvovanost kakvu su pokazali graditelji koksare i da ovu fabriku čuvaju kao zjenicu oka svoga…“ (Izvod iz govora Đure Pucara Starog, predsjednika Vlade NR BiH, Oslobođenje, br. 1839., Sarajevo, 16.09.1952.)
Prve količine koksa ugledale su svjetlo dana 13. novembra 1952. godine, kada je otvorena jedna nova etapa u razvoju industrije i mogućnost svekolikog privrednog prosperiteta.
U 1953. godini Koksara Lukavac niže dobre poslovne rezultate, a 12. aprila 1953. godine Radnički savjet fabrike odlučuje da ista u svom nazivu nosi ime Borisa Kidriča, tada preminulog jugoslovenskog političara, člana Centralnog Komiteta Komunističke partije Jugoslavije, koji je bio zadužen za plansku privredu i jedan od tvoraca projekta radničkog samoupravljanja.
Neposredno poslije puštanja u pogon koksnih baterija, počela je proizvodnja sirovog benzola, sirovog katrana i amonsulfata. U 1956. godini su pušteni u pogon i objekti za preradu katrana i benzola, čime je završena prva faza izgradnje Koksno-hemijskog kombinata „Boris Kidrič“ u Lukavcu.
Od kraja 50tih do početka 90tih godina XX stoljeća Koksara u Lukavcu raste i razvija se, upošljavajući više hiljada radnika i proizvodeći više od milion tona koksa godišnje, uz sve druge korisno iskorištene nusprodukte koksa, kao što su katran, benzol, razne vrste ulja, katranske smole, amonijak, krečni amonijev nitrat, azotna kiselina i drugo. Na stranicama tadašnje dnevne štampe ovo preduzeće je zbog svojih poslovnih uspjeha često oslovljavano kao LUKAVAČKI GIGANT.
Usljed agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, 1992. godine je došlo do potpune obustave rada, a u periodu od 1995. do 1998. godine prišlo se saniranju postrojenja i finalizaciji radova na novoj, petoj koksnoj bateriji.
Koksno-hemijski kombinat bio je u državnom vlasništvu sve do 5. oktobra 2001. godine, kada započinje privatizacija, te upravo tu završava ovo izlaganje.
Osim značaja za privredu Bosne i Hercegovine i Jugoslavije, osnivanje, izgradnja i razvoj Koksare neposredno i posredno je utjecala na razvoj općine Lukavac – od novih radničkih naselja, novih puteva, razvoja zdravstvene službe, novih škola, do novih stipendista, kulturno-umjetničkih društava, sportskih kolektiva i slično.
Neka ovaj tekst bude jedan od načina odavanja priznanja i počasti za lukavačkog i bosanskohercegovačkog giganta, ali i žal za izgubljenim radnim mjestima sadašnjih i budućih pokoljenja.
Tekst: doc. dr. Semir Hadžimusić
Fotografije: Autor, JU ZAVOD KHPN TK i JU NUB „Derviš Sušić“ Tuzla
